Dlaczego nie wszystko da się przegadać w terapii? Rola ciała w procesie zdrowienia

Gdzie kończy się „sama rozmowa”, a zaczyna układ nerwowy?

Klasyczna terapia „rozmową” pracuje głównie z tym, co można nazwać: myślami, przekonaniami, narracją o sobie. Pomaga zrozumieć, co się wydarzyło, nazwać emocje, dostrzec schematy. Dla wielu osób to wystarczające, żeby objawy lękowe, depresyjne czy związane ze stresem znacząco się zmniejszyły.

Przy traumie, przewlekłym przeciążeniu czy długo trwających stanach lękowych część pacjentów doświadcza jednak sytuacji, w której rozumieją wszystko, a ciało nadal zachowuje się tak, jakby było zagrożone: pojawiają się napady lęku, napięcia, bóle, bezsenność. Badania i doświadczenie kliniczne wskazują, że w takich przypadkach „samą głową” dotykamy tylko części problemu – bo reszta znajduje się w układzie nerwowym i somatyce.

Jak doświadczenia zapisują się w ciele i układzie nerwowym?

Trauma i przewlekły stres wpływają na:

• autonomiczny układ nerwowy – łatwiej włącza się tryb „walcz/uciekaj” albo zamrożenia, a trudniej wrócić do stanu spoczynku;

• oś stresu (podwzgórze–przysadka–nadnercza) – wzorce wydzielania kortyzolu i innych hormonów stresu mogą pozostać zmienione na dłużej;

• mięśnie i powięzi – napięcia, wzorce postawy, sposób poruszania się;

• układ pokarmowy, krążenia, odpornościowy – liczne badania łączą traumę z większą liczbą objawów somatycznych (bóle, zmęczenie, dolegliwości jelitowe).

Z neurobiologicznej perspektywy część pamięci traumatycznej jest niejawna: zapisana jako reakcje ciała, odruchy, napięcia, a nie tylko „film w głowie”. To tłumaczy, dlaczego można opowiadać swoją historię setki razy – i nadal czuć to samo ściskanie w gardle czy zamrożenie w sytuacjach przypominających przeszłość.

Dlaczego nie wszystko da się przegadać w terapii?

Kilka powodów, o których coraz częściej mówi się w literaturze:

• Trauma żyje też „od dołu do góry” (bottom‑up) – w odruchach i reakcjach układu nerwowego, które pojawiają się szybciej niż myśl. Praca wyłącznie „od góry” (top‑down), przez analizę i zmianę przekonań, nie zawsze dociera do tych poziomów.

• Samo mówienie może czasem nadmiernie aktywować – część osób czuje, że każde szczegółowe wracanie do historii „rozkręca” układ nerwowy, a po sesji ciało jest jeszcze bardziej napięte.

• Zrozumienie nie równa się „przeżyciu inaczej” – można świetnie rozumieć, skąd biorą się reakcje, a nadal automatycznie zastygać, wybuchać albo odcinać się od ciała.

To nie znaczy, że rozmowa jest zbędna. Oznacza, że przy części problemów (szczególnie związanych z traumą) sama rozmowa jest niewystarczająca – potrzebne jest włączenie ciała i układu nerwowego do procesu zdrowienia.

Czym jest terapia somatyczna i „zdrowienie przez ciało”?

Pod wspólnym parasolem „terapia somatyczna” / „body‑oriented psychotherapy” kryje się kilka podejść, które łączy jedno: świadome włączenie ciała do procesu terapeutycznego.

Elementy, które często się powtarzają:

• zauważanie doznań z ciała (napięć, temperatury, impulsów ruchu);

• praca z oddechem i tempem mówipraca z oddechem i tempem mówienia;

• łagodne wprowadzanie ruchu, pozycji, które pomagają ciału wyjść z zamrożenia lub nadmiernego napięcia;

• stopniowe „dozowanie” kontaktu z trudnymi wspomnieniami tak, aby układ nerwowy mógł je unieść;

• uczenie się rozpoznawania sygnałów bezpieczeństwa (nie tylko zagrożenia).

Badania nad poszczególnymi metodami (np. Somatic Experiencing, body‑oriented psychotherapy) są wciąż rozwijające się, ale wyniki części z nich pokazują zmniejszenie objawów PTSD, lęku, depresji i somatycznych dolegliwości u części pacjentów.

Jak łączyć rozmowę i ciało w podejściu holistycznym?

Z perspektywy Holistica – holistyczna psychiatria online ważne jest, aby widzieć osobę nie tylko jako „zestaw objawów”, ale jako całość: myśli, emocje, ciało, rytm dnia, relacje, kontekst życiowy.

W praktyce może to oznaczać m.in.:

• w trakcie konsultacji psychiatrycznej (również w formie konsultacji psychiatrycznej online) pytania nie tylko o objawy, ale też o sen, napięcie w ciele, dolegliwości bólowe, epizody zamrożenia;

• łączenie farmakoterapii i psychoterapii z pracą nad regulacją układu nerwowego: rytm dnia, oddech, ruch, prostą pracę z ciałem, które mieszczą się w granicach medycyny opartej na dowodach;

• świadome kierowanie pacjentów do terapeutów, którzy pracują także z ciałem, jeśli objawy somatyczne czy reakcje „z ciała” są wyraźnie obecne.

Chodzi o to, by leczenie nie zatrzymywało się na poziomie deklaracji „wiem, czemu tak reaguję”, ale realnie zmieniało to, jak układ nerwowy przeżywa dzień.

Wybrane źródła

• Payne P, Levine P, Crane‑Godreau M. Somatic experiencing – effectiveness and key factors of a body‑oriented therapy for trauma.

• Röhricht F. The effectiveness of body‑oriented psychotherapy – literature review.

• Somatic Experiencing® International – research summary.

• Harvard Health. What is somatic therapy? 2023.

• Artykuły przeglądowe: dlaczego tradycyjna talk‑therapy bywa niewystarczająca w leczeniu traumy, integracja podejść top‑down i bottom‑up.

Informacje zawarte w tym artykule mają charakter ogólny i edukacyjny.
Nie stanowią porady lekarskiej ani indywidualnej rekomendacji diagnostycznej czy terapeutycznej.
Decyzje dotyczące rozpoczęcia, kontynuacji lub zmiany leczenia, w tym modyfikacji dawek leków przeciwdepresyjnych, powinny być podejmowane wyłącznie po konsultacji z lekarzem, z uwzględnieniem pełnego obrazu klinicznego pacjenta.